اقتصاد ایران چقدر تا ابرتورم فاصله دارد؟

به گزارش قیمت ۳۶۰، اقتصاد ایران با وجود تورم بالا، هنوز بر اساس تعریف استاندارد وارد ابرتورم نشده است. تداوم استفاده از ریال، کنترل‌های پولی و محدودیت‌های موجود برای جایگزین‌های پول ملی مانع این وضعیت بوده‌اند. تنش‌زدایی، اصلاحات بودجه‌ای و آزادسازی اقتصاد مهم‌ترین راه‌های پیشگیری حرکت به سوی ابرتورم هستند.

 براساس آمارهای اعلامی مرکز آمار ایران، نرخ تورم نقطه به نقطه از بهمن‌ماه ۱۴۰۳ تا خردادماه امسال بیش از دو برابر شده است. با این حال، تورم نقطه به نقطه در تیرماه پس از گذشت ۲۰ ماه، کاهش یافت. این متغیر مهم در اقتصاد ایران در تیرماه با کاهش ۰.۷ واحد درصدی نسبت به ماه گذشته به ۸۷.۹ درصد رسید.

در تیرماه ۸ استان و یک دهک تورم نقطه به نقطه سه‌رقمی را تجربه کردند و این وضعیت باعث شده برخی رسانه‌ها و فعالان اقتصادی مدعی ظهور ابرتورم در اقتصاد ایران شوند. این در حالی است که تعریف متعارف ابرتورم با شرایط کنونی اقتصاد ایران متفاوت است و برخی عوامل در اقتصاد کشور تاکنون مانع از رسیدن شرایط اقتصادی ایران به ابرتورم شده‌اند.

معتبرترین تعریف از ابرتورم، تعریفی است که فیلیپ کاگان در کتاب پویایی پولی ابرتورم (۱۹۵۶) ارائه کرد. بر اساس این تعریف، ابرتورم زمانی آغاز می‌شود که نرخ تورم ماهانه به ۵۰ درصد یا بیشتر برسد و تا زمانی ادامه یابد که این نرخ دست‌کم برای یک سال متوالی به کمتر از ۵۰ درصد در ماه کاهش نیابد. تورم ماهانه ۵۰ درصد به این معناست که سطح قیمت‌ها هر ماه ۱.۵ برابر می‌شود و اگر این روند به مدت یک سال ادامه یابد، نرخ تورم سالانه به‌صورت مرکب به حدود ۱۲ هزار و ۹۰۰ درصد خواهد رسید.

بر این اساس، حتی اگر یک کشور تورم سالانه ۱۰۰، ۲۰۰ یا ۵۰۰ درصد را تجربه کند، معمولا اقتصاددانان آن را «ابرتورم» نمی‌نامند. چنین وضعیتی بیشتر با عنوان «تورم بسیار بالا» یا «تورم مزمن بالا» شناخته می‌شود.

حسین عبده تبریزی اقتصاددان اشاره کرده بود که «مسیر رسیدن به ابرتورم الزاما مسیری تدریجی و خطی نیست. تجربه‌ کشورهای مختلف نشان می‌دهد که اقتصاد ممکن است تا مدتی تورم بسیار بالا را تحمل کند؛ اما در یک نقطه از آستانه‌ای عبور کند که پس از آن رفتار مردم به‌سرعت تغییر می‌کند.

این آستانه همان نقطه‌ای است که اعتماد عمومی به پول ملی از میان می‌رود.» به نظر می‌رسد ایران تاکنون به این مرحله نرسیده است. هنوز اکثر معاملات بر مبنای پول ملی انجام می‌شود و جایگزینی برای آن مورد استفاده فعالان اقتصادی نیست.

به نظر می‌رسد در ایران کنترل‌های ترازنامه‌ای بانک مرکزی، اقدامات دولت برای کاهش کسری بودجه و عوامل محدودکننده به‌کارگیری ارزهای جایگزین برای ریال، تاکنون مانع از به‌کارگیری گسترده گزینه‌های دیگر به جای پول ملی شده‌اند. با این حال، سوال مهم این است که آیا این روند پابرجا می‌ماند؟ اگرچه ایستگاه بعدی تورم در ایران لزوما ابرتورم نیست، اما هنوز وضعیت آینده اقتصادی کشور در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.

مسعود نیلی اقتصاددان نیز تاکید کرد: «تورمی که اکنون با آن مواجه هستیم، در همین چارچوب قابل بررسی است؛ هرچند تعریف دقیق تورم بسیار بالا، تورم سه‌رقمی است؛ یعنی زمانی که نرخ تورم از ۱۰۰ درصد عبور می‌کند.» او افزود که میان تورم مزمن و ابرتورم، مرحله‌ای با عنوان «تورم بسیار بالا» یا «تورم شدید» قرار دارد.

به این ترتیب می‌توان گفت از منظر نیلی، تورم ایران در مرحله تورم بسیار بالا یا شدید قرار دارد؛ با این حال، اینکه این تورم کنترل می‌شود یا تورم بسیار بالا به ابرتورم تبدیل می‌شود یا نه، هنوز مشخص نیست. جلوگیری از تبدیل شدن تورم بسیار بالا به ابرتورم در گرو گام برداشتن سیاستگذاران در راستای تنش‌زدایی، رفع ریسک‌های سیاسی از فضای اقتصادی کشور در کوتاه‌مدت و اصلاحات بودجه‌ای و آزادسازی اقتصاد در بلندمدت قرار دارد.