سهم عجیب پولدارها از تسهیلات بانکی

به گزارش قیمت ۳۶۰، مطابق با داده‌های مرکز رفاه ایرانیان، در طی سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۱، سه دهک اول درآمدی مجموعاً به همان اندازه از تسهیلات بانکی برخوردار شده‌اند که دهک دهم درآمدی به این تسهیلات دسترسی داشته است.

این مسئله صرفاً به تعداد دریافت‌کنندگان وام بانکی محدود نمی‌شود؛ مطابق با داده‌های گزارش، دهک دهم درآمدی ۳۳ درصد از ارزش وام‌های اعطایی در سال ۱۴۰۱ را به خود اختصاص داده و در مقابل، این رقم برای سه دهک اول، مجموعاً به ۱۰ درصد نیز نمی‌رسد.

بنا به داده‌های پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان، در سال ۱۴۰۱ متوسط تسهیلات دریافتی خانوارهای دهک دهم درآمدی، ۲۵۰ میلیون تومان بوده است؛ در مقابل، متوسط وام‌های دریافتی دهک اول ۵۵ میلیون تومان، دهک دوم و سوم نیز ۶۱ میلیون تومان بوده است.

در سال ۱۴۰۱، ۲۹۰ هزار نفر از دهک دهم درآمدی تسهیلات بالای ۳۰۰ میلیون تومانی دریافت کرده‌اند؛ این رقم برای دهک اول، برابر با ۸۶۰ نفر بوده است؛ یعنی بیش از ۳۳۷ برابر.

 مطابق با داده‌های وزارت تعاون، در سال ۱۴۰۱، ۷۲ درصد کارمندان بانک‌ها تسهیلات دریافت کرده‌اند؛ قشری که عموماً به دهک‌های بالای درآمدی تعلق دارند.

در مقابل، این میزان برای گروه‌های کم‌برخوردار و آسیب‌پذیر مانند زنان سرپرست خانوار یا افراد تحت پوشش کمیته امداد، به ترتیب ۱۶ و ۱۹ درصد بوده است. این گزارش تصریح می‌کند که از ۲.۵ میلیون خانوار تحت پوشش کمیته امداد، بیش از ۱ میلیون خانوار در ۱۰ سال گذشته هیچگونه تسهیلات بانکی دریافت نکرده‌اند.

 بر اساس داده‌های پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان، بیش از ۲۰ درصد خانوارهای ساکن استان سیستان و بلوچستان در یک دهه گذشته هیچ‌گونه وامی دریافت نکرده‌اند.

 مطابق با داده‌های بانک مرکزی، سهم استان‌هایی مانند ایلام (۰.۳۹ درصد)، کهگیلویه و بویراحمد (۰.۳۹ درصد)، سیستان و بلوچستان (۰.۶۳ درصد) و کردستان (۰.۶۶ درصد) قابل قیاس با سهم استان‌هایی نظیر اصفهان (۳.۹۳ درصد)، خراسان رضوی (۳.۳۷ درصد)، فارس (۲.۴۶ درصد) و مازندران (۲.۱۱ درصد) نیست. بایستی توجه داشت که بیش از ۶۰ درصد تسهیلات بانکی متعلق به استان تهران است.

از نگاه گزارش، این نابرابری جغرافیایی چندین علت حائز اهمیت دارد؛ همچون تراکم کمتر شعب بانکی و مؤسسات اعتباری، هزینه‌های مبادله بالاتر، مسافت، زمان و عدم قطعیت اداری.

نامتوازنی اطلاعاتی، به معنای فقدان سابقه بانکی و اعتبارات رسمی، و همچنین نبود نهادهای محلی تضمین و میانجی‌های اعتبار خرد، از دلایل دیگری است که می‌توان برای این نابرابری جغرافیایی در دسترسی به تسهیلات بانکی بیان کرد.

 چرا دهک‌های بالا، سهم بیشتری از تسهیلات بانکی دارند؟

اصلی‌ترین دلیل سازوکار نظام بانکی برای تضمین تسهیلات است.در این سازوکار، دسترسی به تسهیلات لزوماً در پیوند با ارائه وثایق رسمی، ضامن معتبر و جریان‌های درآمدیِ رسمی و قابل راستی‌آزمایی است.

 با نگاهی با آمار بودجه خانوار، زیر 1 درصد دهک‌های درآمدی اول تا سوم، کارمند هستند و 40 تا 65 درصد این سه دهک، غیرشاغل معرفی شده‌اند. در عوض، 6 درصد دهک دهم کارمند، 7 درصد از قانون‌گذاران، مقامات عالی‌رتبه و مدیران و 12 درصد نیز به قشر متخصصان علمی تعلق دارند.

مسئله بعدی، عدم تناسب حجم واقعی تسهیلات با نیازهای اقشار فرودست است. باوجود آنکه تعداد وام‌گیرندگان تا سال 1401، افزایش چشم‌گیری پیدا کرده، اما میانگین واقعی مبلغ وام دریافتی به قیمت ثابت (سال 1395) در سنوات گذشته به پایین‌ترین سطح خود در یک دهه گذشته رسیده است.