گواهی صرفهجویی انرژی در بورس؛ جایگزین جدید سکه و دلار میشود؟
طبق آییننامه بازار بهینهسازی انرژی، گواهی صرفهجویی گاز طبیعی اوراق بهادار قابل معاملهای است که از محل صرفهجویی گاز طبیعی حاصل میشود
به گزارش قیمت ۳۶۰، در راستای بهینهسازی و مدیریت هوشمند منابع، در تالار نقرهای بورس انرژی کشور و در قالب «گواهیهای صرفهجویی انرژی» طرحی اجرایی شده که به اذعان کارشناسان به عنوان ابزار مالی مدرن، فراتر از یک برگه معاملاتی ساده، درحقیقت یک بیمهنامه تولید برای صنایع و جایگاهی برای سرمایهگذارانی است که از نوسانهای هیجانی بازارهای غیرمولد چون ارز و سکه به ستوه آمدهاند. در این راستا، شرکت ملی گاز ایران هم تلاش کرده است با ایجاد شفافیت رگولاتوری و تضمین نقدشوندگی این گواهیها، اعتماد سرمایهگذاران را بازسازی کند.
طبق آییننامه بازار بهینهسازی انرژی، گواهی صرفهجویی گاز طبیعی اوراق بهادار قابل معاملهای است که از محل صرفهجویی گاز طبیعی حاصل میشود. شرکت ملی گاز ایران در همکاری با بورس انرژی اقدام به عرضه گواهی گاز کرده است. برای مثال، در تیر ۱۴۰۳، در نخستین عرضه گواهی گاز، ۲۵ میلیون مترمکعب گاز در دوره اوج و ۲۵ میلیون مترمکعب در دوره غیراوج عرضه گردید. گواهی گاز نیز مانند برق در دو دسته اوج و غیراوج صادر میشود.
برخی تحلیلگران میگویند گواهی صرفهجویی، نقطه تلاقی منافع ملی و سودآوری بخش خصوصی است؛ جایی که سرمایه مردم بهجای حبس شدن در داراییهای سفتهبازانه، راهی پروژههای زیربنایی بهینهسازی شده است و در مقابل، امنیت انرژی و بازدهی تضمینشده را برای دارنده آن به ارمغان میآورد.
به اذعان مسوولان حوزه انرژی، گواهینامه انرژی برای سرمایهگذاران کلید عبور از ناترازی انرژی به شمار میآید که با تکیه بر شفافیت بورس، جایگزین بازارهای غیرمولد و بودجههای دولتی شده است. بر این اساس راه اندازی بورس انرژی در ایران، سرمایهگذاران در صورت دریافت گواهینامه انرژی میتوانند در دو طرح سرمایه گذاری کرده و گواهینامه را در بورس به فروش رسانده و هزینه سرمایهگذاری خود را تامین کنند.
البته تفاوتهای عمده میان طرحهای دارای مصوبه شورای اقتصاد و طرحهایی که تحت عنوان شرکتهای کارور فعالیت خواهند کرد، وجود دارد. در حال حاضر طرحهای دارای مصوبه شورای اقتصاد تجهیزمحور هستند و به عنوان نمونه با تعویض یک بخاری با برچسب انرژی A در منزل یک مشترک به مدت پنج سال هر سال ۴۶۶ مترمکعب گواهی به عامل صرفهجویی ارائه میشود، فارغ از اینکه بخاری مورد مصرف، صرفهجویی بیشتر یا کمتر داشته باشد، به ازای سرمایهگذاری انجام شده، گواهی صرفه جویی صادر می شود.
در مدل شرکتهای کارور، با توجه به صرفهجویی محور بودن طرحها، فارغ از اینکه میزان سرمایهگذاری شرکت کارور چه میزان است در ازای میزان گاز صرفهجویی شده، گواهی صادر خواهد شد. اما این بازار چگونه عمل میکند؟ چه تضمینی وجود دارد که این داراییهای کاغذی در زمان بحران به نقدینگی یا حق برداشت گاز تبدیل شوند؟ و مهمتر از آن، چشمانداز آینده این بازار چیست؟
طبق اعلام وزارت نفت، گواهی صرفهجویی در بورس انرژی یک ابزار مالی شفاف و استاندارد است که قیمتگذاری آن براساس سازوکار عرضه و تقاضای رقابتی انجام میشود. این شفافیت به سرمایهگذار اجازه میدهد ارزش واقعی صرفهجویی انرژی را مشاهده کند، بدون آنکه نگران قیمتهای تحمیلی یا معاملات پنهان باشد. همچنین، ثبت همه معاملات در سامانه رسمی بورس، امکان حسابرسی و پیگیری را فراهم میکند و ریسک تقلب یا نبود ایفای تعهدات را به حداقل میرساند.
بر این اساس در مقابل، بازارهای غیرمولد مانند سکه یا ارز، نوسانهای هیجانی داشته و فاقد شفافیت هستند. این ابزار بهطور دقیق به دلیل شفافیت و رگولاتوری مشخص، اعتماد لازم را ایجاد میکند تا سرمایه بهسمت پروژههای بهینهسازی انرژی که دارای بازدهی واقعی و ملی هستند، هدایت شود. از طرفی، با توسعه طرحهای بهینهسازی مصرف انرژی در قالب شرکتهای کارور و سرمایهگذاران طرحهای ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید رقابتپذیر، عرضهکنندگان این گواهی در بازار افزایش یافتهاند که این موضوع خود سبب تعمیق بازار و کارکرد مناسبتتر مکانیزم عرضه و تقاضا میشود.
اما گواهی صرفهجویی مزیت رقابتی برای حفظ ارزش پول بخش خصوصی ایجاد میکند؟ این گواهی به گفته مسوولان، دو ویژگی مهم دارد که آن را به پناهگاهی نسبی تبدیل میکند: اول، ارتباط مستقیم با مصرف گاز؛ بدین معنا که ارزش این گواهیها تنها بر پایه مقدار واقعی صرفهجویی در مصرف گاز طبیعی تعیین میشود و از دیگر عوامل مؤثر در بازار دور میماند.
دوم، تضمین خرید ازسوی شرکت ملی گاز؛ براساس مقررات، ناشر متعهد است گواهیهای صرفهجویی را در سررسید، با نرخ مشخصی خریداری کند. این دو ویژگی سبب میشود که حتی در شرایط نوسانهای اقتصادی، سرمایهگذار بداند یک حداقل بازدهی مشخص و یک بازار خروج مطمئن وجود دارد.
بهعبارتی، این گواهی شبیه به اوراق با پشتوانه دولتی عمل میکند که همزمان با ایجاد ارزش افزوده در بخش انرژی، سرمایه را از التهاب بازارهای سفتهبازانه دور میکند. مزیت گواهی صرفهجویی، تعهد تحویل و اولویت تخصیص گاز به دارندگان گواهی در دوره اوج مصرف براساس دستورعملهای مربوط به آن است.
طبق اعلام وزارت نفت، نقدشوندگی این گواهیها با دو مسیر تضمین شده است: نخست، وجود بازار ثانویه در بورس انرژی که به سرمایهگذار امکان میدهد در هر لحظه گواهی خود را در تابلوی معاملات بورس انرژی به فروش برساند. دوم، تعهد خرید نهایی ازسوی شرکت ملی گاز ایران در سررسید گواهی، که ریسک باقیماندن دارایی روی دست سرمایهگذار را به صفر میرساند؛ زیرا موظف است کل گواهیهای ارائهشده را براساس نرخ تعیینشده خریداری کند. پیوند این دو ضمانت، در عمل اعتبار و سهولت نقدشوندگی این ابزار را در تراز اوراق بدهی دولتی قرار میدهد.
در شرایط کنونی، تعداد قابل توجهی از فعالان بازار، گواهیها را با قصد دریافت گاز در دوره اوج و یا تسویه صورتحساب گاز مصرفی خریداری میکنند که این موارد براساس دستورالعمل مصوب، اعمال و تسویه گواهی صرفهجویی گاز که به تأیید بورس انرژی رسیده است با فرایندی شفاف در حال اجراست.
به اعتقاد برخی کارشناسان، گواهی صرفهجویی نوعی ابزار بیمهای غیرمستقیم برای زنجیره تأمین انرژی به شمار میآید. وقتی یک مصرفکننده گاز طبیعی، گواهی صرفهجویی میخرد، در عمل بهازای صرفهجویی دیگران، حق برداشت یا اولویت دریافت گاز را در شرایط ناترازی به دست میآورد.
شرکت ملی گاز ایران میتواند در زمستان، براساس مقدار گواهیهای خریداریشده از سوی مصرفکنندگان، اولویت تخصیص گاز را تنظیم کند. برای صنایع عمده نظیر فولاد، پتروشیمی و سایر مصرفکنندگان عمده، این گواهی حکم یک بیمهنامه برای تداوم تولید را دارد. بنابراین، سرمایهگذار با خرید گواهی نهتنها از منافع مالی بهرهمند میشود، بلکه ریسک قطعی گاز و زیان ناشی از آن در دوره اوج مصرف را پوشش میدهد.
طبق اعلام، برنامه شرکت ملی گاز برای سالهای آینده این است که افزون بر افزایش حجم معاملات گواهی صرفهجویی، با پایبندی و عمل به تعهدات، از اعتبار بازار و اعتماد سرمایهگذاران صیانت کند. ازاینرو، توسعه بازار ثانویه و صندوقهای سرمایهگذاری قابل معامله (EFT) مبتنی بر گواهی صرفهجویی، به تعمیق هرچه بیشتر این بازار کمک میکند و توسعه گواهیهای صرفهجویی، زنجیره تأمین مالی را از بودجه دولت بهسمت ذخایر مالی بخش خصوصی و مردم در قالب نوعی راهبرد برد-برد سوق میدهد.
