امن‌ترین جای ساختمان در زمان حمله هوایی/ راه‌پله‌ها و متروها پناهگاه امن هستند؟

مهدی زارع، استاد تمام پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله   با اشاره به اهمیت پناهگاه‌ها در حمله‌های هوایی گفت: ویژگی‌های یک پناهگاه امن در حمله هوایی دشمن به لحاظ تخصصی متنوع است. برای توسعه پناهگاه‌ها در سال‌های اخیر کم کاری و عقب ماندگی زیادی در برنامه‌های توسعه شش‌گانه‌مان داشته‌ایم.

وی با تاکید بر اینکه پناهگاه‌ها به صورت تخصصی قبل و بعد از انقلاب اسلامی در شهرسازی ما حتی در سال‌های بعد از جنگ تحمیلی ۸ ساله مورد توجه نبوده‌اند، اظهار کرد: برای انتخاب محل پناهگاه مثلا فضای حفر شده در لایه‌های مقاوم از نظر زمین شناختی -جایی مانند روستای کندوان تبریز و یا پوشش چندلایه و مقاوم در برابر انفجارهای شدید -مانند بتن‌های چندلایه، سقف‌های فشرده و مصالح ضد انفجار مانند بعضی فضاهای جدید شهری که سالن‌هایی در فضای زیرزمینی طی سال‌های اخیر ساخته شده‌اند،  به عنوان فضای پناهگاه قابل استفاده است. 

زارع ادامه داد: سامانه‌های فیلتر و تنفس برای جلوگیری از ورود گازهای سمی و دود و سامانه‌های تهویه و فشرده‌سازی هوا برای حفظ هوای تمیز لازم است. پناهگاه‌های امن دارای سامانه‌های ارتباطی تلفن و اینترنت و نورپردازی اضطراری هستند. 

استاد تمام پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله اضافه کرد: مکان‌هایی با فاصله مناسب از محدوده با ریسک بالا، مجتمع‌های آپارتمانی و مناطق پرجمعیت لازم است. تفاوت پناهگاه واقعی با زیرزمین یا پارکینگ نیز متعدد است.

به گفته وی پناهگاه‌های واقعی دارای ساختارهای ضد انفجار، فیلترهای هوا و سامانه‌های اضطراری هستند، ولی زیر زمین‌ها و پارکینگ‌ها معمولاً بدون سامانه‌های اضطراری هستند و ممکن است در انفجارهای شدید تخریب شوند. 

زارع خاطر نشان کرد: پناهگاه‌های واقعی معمولاً در ساختمان‌های مخصوص مانند پناهگاه‌های دولتی یا مؤسسات خصوصی یا دولتی قرار دارند.

پناهگاه‌های موقت

این استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی در پاسخ به این سؤال که آیا همه ساختمان‌ها می‌توانند به طور موقت به پناهگاه تبدیل شوند؟ گفت: خیر، این ساختمان‌ها نمی‌توانند به عنوان پناهگاه موقت‌ استفاده شوند. فقط ساختمان‌هایی که ساختار تاب آور و ضد انفجار دارند یا ممکن است با تجهیزات اضطراری به پناهگاه تبدیل شوند، قابل تبدیل به پناهگاه هستند. ساختمان‌های معمولی ممکن است موقتاً امن باشند، اما در شرایط جنگ نمی‌توانند به پناهگاه‌های واقعی تبدیل شوند.

تبدیل متروها به پناهگاه

وی در خصوص انتخاب مترو به عنوان پناهگاه، توضیح داد: البته از سر ناچاری و محدود ایستگاه‌های مترو گاه به عنوان پناهگاه در ایران در جنگ قبلی ۱۲ روزه و جنگ فعلی اسفند ۱۴۰۴ معرفی می‌شوند. البته بسیاری از ایستگاه‌ها خودشان استاندارد نیستند. به عنوان نمونه سیستم‌های فیلتر هوا و تهویه تنفسی برای تراکم بالای جمعیتی ندارند. البته می‌توان در شرایط خاص و به ضرورت از آنها بهره برد.

زارع تاکید کرد: در شرایط جنگ باید بسیار توجه کرد و مراقب باشیم که متمرکز کردن مردم در یک ایستگاه مترو برای دشمنی که مدرسه «شجره طیبه میناب» را در اولین ساعات جنگ در تاریخ ۹ اسفند ۱۴۰۴ هدف گرفت، به صورت غیر مستقیم مکانی را به فهرست جدید اهداف دشمن اضافه نکنیم. همچنین باید از تمرکز جمعیت در تمام ایستگاه‌های مترو در سراسر کشور که نام‌های فارسی نزدیک به نام‌های نظامی یا انتظامی دارند، اجتناب کرد. توجه کنیم که با دشمنی طرف هستیم که حتی «پارک پلیس»‌ را در تهران مورد حمله قرار داده و ظاهرا تنها دلیل این هدف‌گیری نام پارک بوده است! 

زارع افزود: دشمن ما از کاربرد فناوری در جهت جنایت علیه بشریت شرم ندارد‍!

نبود آژیر خطر در زمان جنگ

استاد تمام پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله با بیان اینکه نبود سامانه هشدار گرفتاری مهمی است، گفت: باید توجه کرد سامانه هشدار بر پایه سامانه پایش و هشدار پیش هنگام حمله_بمباران و موشکی – پیش نیاز تهیه هشدار و به کار انداختن آژیر هشدار است. البته وجود سامانه‌های فیلتر هوا و تنفس و سامانه‌های اضطراری مانند نور، ارتباط و تهویه از منابع اصلی کنترل مخاطرات پناهگاه‌ها به شمار می‌رود. نزدیک بودن به مناطق با ریسک بالا از منابع خطر است. 

امن‌ترین نقطه در آپارتمان‌های معمولی

استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی تاکید کرد: معمولا مرکز ساختمان در وسط ساختمان و در نزدیکی دیوارهای اصلی، در زیر سقف جای مناسب‌تری است.

وی پاسخ این سؤال را که آیا راه‌پله‌ها امن‌تر از واحدها هستند، منفی دانست و افزود: راه‌پله‌ها تاب‌آوری کمتری دارند و سقوط افراد در هنگام فرار ممکن است. راه‌پله‌ها بدون سامانه‌های اضطراری هستند. البته بعضی ممکن است در شرایط خاص امن باشند، اما در شرایط جنگ معمولا خطرناک هستند.

زارع با اشاره به ظرفیت پناه شهرها در صورت حمله گسترده، گفت: شهرها این ظرفیت را ندارند. شهرهای بزرگ ‌محل تجمع و معرضیت بیشترند و هر نوع آسیب به شهرهای بزرگ ممکن است به آسیب بیشتر به ساکنان ساختمان در جمعیت‌های بزرگ منجر شود. ‌در حملات دشمن مانند تمام سوانح دیگر معرضیت بالای جمعیت موجب آسیب پذیری بیشتر و تاب آوری کمتر است.   

این استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی با اشاره به تخریب ساختمان‌ها که ناشی از موج انفجار است، اظهار کرد: موج انفجار می‌تواند با ایجاد تنش و لرزش فیزیکی و مکانیکی سقف‌ها و دیوارها را تخریب کند و با آلودگی صوتی به چشم و اعصاب ساکنان آسیب برساند. موج انفجار در حملات هوایی یا بمباران‌ها، نیروی فشاری است که به سرعت از محل انفجار گسترش می‌یابد. ضربه فشاری (Overpressure) موج انفجار با فشار بسیار زیاد تا چندین برابر فشار اتمسفر بر ساکنان و ساختمان ضربه می‌زند که می‌تواند به انسان‌ها، سقف‌ها، دیوارها و پنجره‌ها آسیب فیزیکی جدی بزند. 

وی خاطرنشان کرد: ‌تکان‌های مکانیکی موج ضربه‌ای (Shockwave) ناشی از موج انفجار می‌تواند سازه‌های بتنی و فلزی را بلرزاند و باعث ترک‌های عمیق شود. موج انفجار می‌تواند اجزای داخلی ساختمان را بلرزاند و باعث تخریب شود.  

به گفته وی راه‌حل‌های امنیت در هنگام حمله هوایی شامل این موارد می‌شود:

* به سمت مرکز ساختمان (در نزدیکی دیوارهای اصلی) بروید. زیر سقف و در نزدیکی دیوارهای اصلی قرار گیرید. از پنجره‌ها و ورودی‌ها دوری کنید. 

* موج انفجار می‌تواند سقف‌ها و دیوارها را فرو بریزد و باعث تخریب سقف‌های فلزی و تیرهای بتنی ‌شود.