حذف کارت سوخت کلید خورد؛ کارت بانکی جایگزین امنی است؟
انتقال سهمیه بنزین به کارت بانکی با ابلاغ مصوبه دولت وارد فاز اجرایی شده است؛ طرحی که قرار است سوختگیری را سادهتر کند، اما همزمان نگرانیهایی درباره امنیت سایبری و تابآوری زیرساختهای کشور ایجاد کرده است
به گزارش قیمت ۳۶۰، انتقال سهمیه سوخت به کارت بانکی با مصوبه دولت وارد مرحله اجرا شده است؛ طرحی که قرار است مدیریت یارانه بنزین را تغییر دهد، اما همزمان نگرانیهایی درباره امنیت سایبری و آسیبپذیری زیرساختها ایجاد کرده است.
تغییر مسیر یارانه سوخت
با ابلاغ مصوبه هیأت وزیران و در اجرای قانون بودجه سال ۱۴۰۵، دولت رسماً پروژه انتقال سهمیه بنزین از کارت سوخت به کارت بانکی را وارد فاز اجرایی کرده است؛ پروژهای که روی کاغذ قرار است هزینههای صدور کارت سوخت را کاهش دهد، فرآیند سوختگیری را سادهتر کند و بخشی از مسیر توسعه دولت الکترونیک در کشور باشد. با این حال، در شرایطی که ایران طی سالهای اخیر بارها هدف حملات سایبری قرار گرفته است، مهمترین پرسش شاید دیگر نحوه سوختگیری نباشد، بلکه تابآوری زیرساخت جدید در روز بحران باشد؛ روزی که یک حمله سایبری بتواند همزمان شبکه بانکی و شبکه توزیع سوخت کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
انتقال سهمیه سوخت به کارت بانکی؛ پروژهای فراتر از حذف یک کارت
این تصمیم در ظاهر تنها یک تغییر در شیوه سوختگیری به نظر میرسد، اما میتواند بخشی از یک بازطراحی بزرگتر در نظام یارانه سوخت کشور باشد.
بر اساس این مصوبه، وزارت امور اقتصادی و دارایی با همکاری وزارت نفت، وزارت ارتباطات، بانک مرکزی و فراجا موظف شدهاند زیرساختهای لازم برای اجرای این طرح را فراهم کنند. این پروژه برای نخستین بار دارای پشتوانه قانونی، دستگاههای مسئول مشخص و زمانبندی اجرایی معین شده است. ایده اتصال کارت سوخت به کارت بانکی نیز موضوع تازهای نیست.
این طرح نخستین بار در سال ۱۳۹۷ مطرح شد، اما با بازگشت سهمیهبندی بنزین در آبان ۱۳۹۸ به حاشیه رفت. با این وجود، این ایده هیچگاه به طور کامل از دستور کار خارج نشد و در نهایت در بودجه سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ به یک تکلیف قانونی تبدیل شد. وزارت نفت نیز اعلام کرده است که زیرساختهای لازم برای اجرای طرح تا پایان شهریور آماده خواهد شد و همزمان، ملاحظات امنیتی و الزامات پدافند غیرعامل نیز به عنوان بخشی مهم از پروژه در حال بررسی است.
تجربه حمله سایبری به سامانه سوخت چه میگوید؟
ایران پیش از این یک بار تجربه حمله سایبری به سامانه سوخت را پشت سر گذاشته است. چهارم آبان ۱۴۰۰، حمله سایبری گسترده به جایگاههای سوخت کشور باعث شد امکان استفاده از بنزین سهمیهای در بخش بزرگی از کشور از بین برود و مردم تنها در برخی جایگاهها و آن هم با نرخ آزاد امکان سوختگیری داشته باشند و سردرگمی عمومی و اختلال در حملونقل تنها بخشی از تبعات آن حادثه بود.
اما تفاوت حمله احتمالی آینده با سال ۱۴۰۰ در یک موضوع خلاصه میشود؛ این بار دیگر تنها سامانه سوخت هدف نخواهد بود، بلکه در صورت اتصال کامل سهمیه بنزین به کارت بانکی، شبکه بانکی و شبکه توزیع سوخت کشور عملاً به یکدیگر گره میخورند.
آیا شبکه بانکی کشور آماده پذیرش این ریسک جدید است؟
این نگرانی زمانی جدیتر میشود که طی ماههای اخیر برخی از بزرگترین بانکهای کشور نیز هدف حملات سایبری قرار گرفتهاند؛ حملاتی که آثار آن هنوز برای بسیاری از مردم و کسبوکارها به طور کامل برطرف نشده است.
در حالی که در تمام دنیا شبکه بانکی معمولاً بالاترین سطح حفاظت سایبری را در اختیار دارد، تجربه سالهای اخیر نشان داده است که حتی این بخش نیز مصون از اختلال و حمله نیست.
در چنین شرایطی، اگر در آینده یک حمله سایبری گسترده شبکه بانکی کشور را هدف قرار دهد، مسئله تنها اختلال در پرداختهای روزمره یا خدمات بانکی نخواهد بود؛ بلکه میلیونها خودرو ممکن است همزمان امکان دسترسی به سهمیه سوخت خود را از دست بدهند. در چنین سناریویی، تاکسیها، خودروهای خدماتی، ناوگان حملونقل عمومی و حتی بخشی از خدمات امدادی و لجستیکی کشور نیز تحت تأثیر قرار خواهند گرفت و بحران از یک مسئله بانکی به یک بحران حملونقل و اجتماعی تبدیل خواهد شد.
پنج سال پس از حمله ۱۴۰۰ ؛ آیا زیرساختها آمادهاند؟
موضوع زمانی پیچیدهتر میشود که حتی امروز و حدود پنج سال پس از حمله سایبری به سامانه سوخت، بسیاری از جایگاههای کشور هنوز به سطح خدمات پیش از آن حادثه بازنگشتهاند. پیش از حمله سال ۱۴۰۰، مبلغ سوختگیری به صورت خودکار از نازل به دستگاه کارتخوان منتقل میشد و راننده تنها پرداخت را تأیید میکرد، اما امروز در بسیاری از جایگاهها هنوز مشتری یا متصدی باید مبلغ را به صورت دستی وارد کند. اگر بازگرداندن چنین قابلیتی چندین سال زمان برده است، این سؤال مطرح میشود که آیا زیرساخت کشور آمادگی اتصال کامل دو سامانه حیاتی بانکی و سوخت را دارد؟
چالشهای اجرایی انتقال سهمیه سوخت به کارت بانکی
از سوی دیگر، اجرای این طرح با چالشهای عملیاتی نیز روبهرو است. بسیاری از خانوادههای ایرانی بیش از یک خودرو دارند و این خودروها معمولاً به نام اعضای مختلف خانواده ثبت شدهاند. در چنین شرایطی، هر خودرو عملاً به کارت بانکی مالک قانونی خود وابسته خواهد شد و خانوادهها ناچار خواهند بود برای هر خودرو از کارت بانکی جداگانه استفاده کنند؛ موضوعی که عملاً بخشی از مزیت حذف کارت سوخت را از بین میبرد. این مسئله درباره خودروهای سازمانی، ناوگان شرکتی، خودروهای خدماتی و شرکتهای حملونقل نیز پیچیدهتر خواهد بود. خودرویی که مالک آن یک شرکت است اما توسط رانندگان مختلف مورد استفاده قرار میگیرد، چگونه باید از سهمیه متصل به حساب بانکی شرکت استفاده کند؟
آیا حذف کارت سوخت هدف نهایی دولت است؟
در همین حال، تصمیم دولت برای عدم صدور کارت سوخت برای بخشی از خودروهای وارداتی و خودروهای داخلی گرانقیمت نیز توجه تحلیلگران را به خود جلب کرده است؛ تصمیمی که از نگاه برخی کارشناسان میتواند آغاز کوچکسازی تدریجی شبکه کارت سوخت کشور باشد. از همین رو، بسیاری معتقدند انتقال سهمیه سوخت به کارت بانکی را نباید صرفاً جایگزینی یک کارت با کارت دیگر دانست.
انتقال سهمیه به شبکه بانکی میتواند در آینده زمینه اجرای مدلهای جدید تخصیص یارانه، از جمله سهمیه فردمحور یا خانوارمحور، را نیز فراهم کند. شاید دولت هنوز از عبارت «حذف کارت سوخت» استفاده نکند، اما کنار هم قرار گرفتن این تحولات نشان میدهد مدیریت یارانه سوخت در حال حرکت از کارت سوخت فیزیکی به سمت زیرساخت بانکی کشور است.
دولت الکترونیک نیازمند امنیت سایبری قدرتمند است
واقعیت این است که دولت الکترونیک نه تنها یک انتخاب، بلکه یک ضرورت اجتنابناپذیر برای اقتصاد مدرن محسوب میشود؛ اما پیشنیاز دولت الکترونیک، زیرساخت دیجیتال پایدار و امنیت سایبری قابل اتکاست. شاید به همین دلیل برخی کارشناسان معتقدند اگر هدف نهایی، اصلاح نظام یارانه سوخت و حذف تدریجی کارت سوخت است، مسیرهای سادهتری نیز وجود داشت؛ از جمله آزادسازی تدریجی قیمت سوخت و پرداخت مستقیم یارانه انرژی به تمام شهروندان، فارغ از داشتن یا نداشتن خودرو. در چنین مدلی، یارانه به افراد تعلق میگیرد نه به خودروها و بسیاری از پیچیدگیهای فعلی نیز از بین میرود.
شاید مهمترین پرسش این پرونده این باشد که آیا دولت در حال سادهتر کردن نظام توزیع سوخت است یا بار دیگر پیچیدهترین مسیر ممکن را برای حل یک مسئله ساده انتخاب کرده است؟
