آگهی‌های اینترنتی؛ بازیگر پنهان بازار خودرو یا متهم گرانی؟

به گزارش قیمت ۳۶۰، بازار خودروی ایران در سال‌های اخیر تنها تحت تأثیر متغیرهای سنتی مانند نرخ ارز، تورم، هزینه‌های تولید و سیاست‌های قیمت‌گذاری قرار نداشته است. همزمان با گسترش پلتفرم‌های آنلاین خرید و فروش خودرو، آگهی‌های اینترنتی نیز به یکی از عوامل اثرگذار بر روند شکل‌گیری انتظارات قیمتی در بازار تبدیل شده‌اند؛ موضوعی که بار دیگر از سوی مسئولان وزارت صنعت، معدن و تجارت مورد توجه قرار گرفته است.

عزت‌الله زارعی، سخنگوی وزارت صمت،می‌گوید که «آگهی‌های منتشرشده در سایت‌ها و اپلیکیشن‌های خرید و فروش خودرو می‌توانند در روند افزایش قیمت‌ها اثرگذار باشند.»

وی تأکید کرده است که «وزارت صمت متولی مستقیم این حوزه نیست و مسئولیت نظارت بر فضای مجازی بر عهده نهادهای مرتبط قرار دارد. وزارتخانه در چارچوب مأموریت‌ها و وظایف خود می‌تواند اقدام کند. طبیعتاً ممکن است اتفاقات مختلفی در فضای مجازی رخ دهد، اما وزارت صمت در حوزه مأموریت‌های مشخص خود فعالیت می‌کند و از طریق اطلاع‌رسانی تلاش می‌کند فضای نادرست شکل نگیرد.»

واقعیت آن است که بازار خودرو در ایران طی سال‌های اخیر بیش از آنکه از سازوکارهای کلاسیک عرضه و تقاضا پیروی کند، تحت تأثیر انتظارات تورمی و سیگنال‌های روانی قرار داشته است. در چنین فضایی، آگهی‌های اینترنتی صرفاً ابزاری برای معرفی خودرو نیستند، بلکه به بستری برای شکل‌گیری انتظارات قیمتی تبدیل شده‌اند. هنگامی که هزاران کاربر روزانه قیمت خودروها را در پلتفرم‌های آنلاین رصد می‌کنند، قیمت‌های پیشنهادی درج‌شده - حتی اگر منجر به معامله واقعی نشوند - می‌توانند به مرجع ذهنی فعالان بازار تبدیل شوند.

نقش انتظارات روانی در بازار خودرو

کارشناسان اقتصادی معتقدند تأثیر آگهی‌های اینترنتی بیش از آنکه مستقیم باشد، از کانال انتظارات و فضای روانی بازار عمل می‌کند. در شرایطی که بازار با کمبود اطلاعات شفاف درباره قیمت معاملات واقعی مواجه است، بسیاری از خریداران و فروشندگان ناچارند برای ارزیابی وضعیت بازار به قیمت‌های درج‌شده در فضای مجازی استناد کنند. همین مسئله موجب می‌شود فاصله میان «قیمت پیشنهادی» و «قیمت معامله» در ذهن افکار عمومی کمرنگ شود و نرخ‌های اعلامی در آگهی‌ها به تدریج نقش تعیین‌کننده‌تری در فرآیند قیمت‌گذاری پیدا کنند.

این موضوع به‌ویژه در دوره‌های التهاب اقتصادی و نوسان بازارها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. آنطور که برخی از فعالان بازار خودرو به مهر می‌گویند، تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که همزمان با رشد نرخ ارز، انتشار اخبار سیاسی و اقتصادی یا حتی شکل‌گیری شایعات درباره تغییرات قیمتی، نخستین واکنش‌ها نه در بازار معاملات، بلکه در فضای مجازی و پلتفرم‌های خرید و فروش خودرو مشاهده می‌شود.

در چنین شرایطی بسیاری از فروشندگان، پیش از آنکه تغییر محسوسی در هزینه‌های تولید یا سطح معاملات رخ دهد، قیمت‌های پیشنهادی خود را افزایش می‌دهند. این روند سبب می‌شود تصویری از افزایش قیمت در بازار شکل بگیرد؛ تصویری که لزوماً با واقعیت معاملات انجام‌شده همخوانی ندارد اما می‌تواند بر تصمیم‌گیری فعالان بازار اثر بگذارد.

در ادامه، همین انتظارات می‌تواند رفتار عرضه‌کنندگان و متقاضیان را نیز تحت تأثیر قرار دهد. هنگامی که خریداران تصور می‌کنند قیمت خودرو در آینده افزایش خواهد یافت، بخشی از تقاضا زودتر از موعد وارد بازار می‌شود. در مقابل، برخی فروشندگان نیز با امید به کسب سود بیشتر، عرضه خودرو را به تعویق می‌اندازند یا قیمت‌های بالاتری پیشنهاد می‌کنند.

در نتیجه، بازار با پدیده‌ای مواجه می‌شود که اقتصاددانان از آن با عنوان «خودتحقق‌بخشی انتظارات» یاد می‌کنند؛ وضعیتی

که درانتظار افزایش قیمت، خود به عاملی برای افزایش قیمت تبدیل می‌شود

برآیند این رفتارها می‌تواند حتی در شرایطی که تغییری در متغیرهای بنیادین بازار رخ نداده است، به افزایش قیمت‌ها و تشدید التهابات بازار منجر شود. از این منظر، آگهی‌های اینترنتی صرفاً محلی برای عرضه خودرو نیستند، بلکه به یکی از کانال‌های اثرگذار در شکل‌دهی انتظارات و جهت‌دهی به رفتار بازیگران بازار تبدیل شده‌اند.

با وجود این، درباره میزان اثرگذاری آگهی‌های اینترنتی بر روند قیمت‌ها اتفاق نظر کاملی وجود ندارد. در حالی که برخی کارشناسان این پلتفرم‌ها را یکی از عوامل مؤثر در تشدید انتظارات تورمی می‌دانند، گروه دیگری معتقدند نباید میان نقش این بسترها در بازتاب قیمت‌ها و عوامل اصلی شکل‌دهنده گرانی خودرو خلط مبحث کرد. از نگاه این گروه، آگهی‌های اینترنتی هرچند بر فضای روانی بازار اثر می‌گذارند، اما منشأ اصلی رشد قیمت‌ها نیستند.

آگهی‌ها متهم‌اند، اما مقصر اصلی نیستند

با این حال، برخی دیگر از فعالان بازار خودرو در گفتگویی که با مهر داشتند مخالف آن هستند که تمام مسئولیت نابسامانی بازار خودرو بر دوش آگهی‌های اینترنتی گذاشته شود. از نگاه آنان، این پلتفرم‌ها بیش از آنکه عامل اصلی گرانی باشند، بازتاب‌دهنده شرایط حاکم بر اقتصاد و بازار خودرو هستند. به بیان دیگر، سایت‌ها و اپلیکیشن‌های خرید و فروش خودرو در خلأ عمل نمی‌کنند و قیمت‌های منتشرشده در آنها نیز تا حد زیادی متأثر از متغیرهای کلان اقتصادی و انتظارات شکل‌گرفته در بازار است. بنابراین تمرکز صرف بر آگهی‌های اینترنتی می‌تواند به نادیده گرفتن عوامل بنیادی‌تری منجر شود که طی سال‌های گذشته موتور اصلی رشد قیمت خودرو بوده‌اند.

این گروه از فعالان اقتصادی معتقدند ریشه اصلی افزایش قیمت خودرو را باید در عواملی نظیر تورم مزمن، کاهش ارزش پول ملی، نوسانات نرخ ارز، محدودیت‌های تولید، افت عرضه نسبت به تقاضا و شکاف قابل توجه میان قیمت کارخانه و بازار آزاد جست‌وجو کرد. در شرایطی که خودرو به دلیل تداوم تورم به یک کالای سرمایه‌ای تبدیل شده، بخشی از تقاضای موجود در بازار نه برای مصرف، بلکه با هدف حفظ ارزش دارایی‌ها شکل می‌گیرد. چنین وضعیتی موجب می‌شود حتی در دوره‌های رکود معاملاتی نیز سطح قیمت‌ها در مسیر صعودی باقی بماند و بازار نسبت به کوچک‌ترین سیگنال‌های اقتصادی واکنش نشان دهد.

از سوی دیگر، تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که هرگاه سیاست‌گذار اقدام به محدودسازی انتشار قیمت‌ها یا حذف موقت آگهی‌های اینترنتی کرده، اثر این تصمیمات عمدتاً کوتاه‌مدت بوده است. اگرچه در برخی مقاطع ممکن است از شدت هیجانات روانی بازار کاسته شود، اما به دلیل باقی ماندن عوامل بنیادین، روند کلی قیمت‌ها تغییر محسوسی پیدا نمی‌کند. به همین دلیل کارشناسان تأکید دارند که ساماندهی آگهی‌های اینترنتی باید در کنار اصلاحات ساختاری در بازار خودرو دنبال شود، نه به عنوان راه‌حلی مستقل برای مهار قیمت‌ها.

در همین راستا، بسیاری از تحلیلگران معتقدند سیاست‌گذار به جای تمرکز صرف بر محدودسازی آگهی‌ها، باید به سمت افزایش شفافیت اطلاعاتی در بازار حرکت کند؛ رویکردی که می‌تواند هم از شکل‌گیری قیمت‌های غیرواقعی جلوگیری کند و هم مرجع قابل اتکاتری برای فعالان بازار فراهم آورد.

آنچه اهمیت دارد، ایجاد شفافیت بیشتر در بازار است. بسیاری از کشورها برای جلوگیری از شکل‌گیری قیمت‌های غیرواقعی، اطلاعات معاملات قطعی را در اختیار عموم قرار می‌دهند تا فاصله میان قیمت‌های پیشنهادی و قیمت‌های واقعی مشخص باشد. در ایران نیز کارشناسان معتقدند انتشار مستمر داده‌های معاملاتی، توسعه سامانه‌های رسمی اطلاع‌رسانی قیمت و نظارت هوشمند بر آگهی‌های غیرمتعارف می‌تواند از اثرگذاری نرخ‌های هیجانی و کاذب بکاهد.

در واقع، آگهی‌های اینترنتی را می‌توان شتاب‌دهنده یا تقویت‌کننده روندهای موجود دانست، نه منشأ اصلی آنها. تا زمانی که عدم تعادل میان عرضه و تقاضا، فاصله قیمتی میان کارخانه و بازار و بی‌ثباتی متغیرهای اقتصادی ادامه داشته باشد، بسترهای آنلاین نیز صرفاً بازتاب‌دهنده همین واقعیت‌ها خواهند بود. از این منظر، کنترل پایدار بازار خودرو بیش از هر چیز نیازمند سیاست‌های اقتصادی و صنعتی مؤثر است؛ سیاست‌هایی که بتوانند ریشه‌های شکل‌گیری انتظارات تورمی را هدف قرار دهند، نه صرفاً نمودهای آن را در فضای مجازی.

بنابراین، آگهی‌های اینترنتی را نمی‌توان عامل اصلی افزایش قیمت خودرو دانست، اما نمی‌توان نقش آنها را در جهت‌دهی به انتظارات بازار نیز نادیده گرفت. در بازاری که بخش مهمی از رفتار بازیگران آن بر پایه برداشت‌های ذهنی و پیش‌بینی آینده شکل می‌گیرد، پلتفرم‌های آنلاین به یکی از بازیگران اثرگذار تبدیل شده‌اند؛ بازیگرانی که اگرچه قیمت‌ساز نیستند، اما می‌توانند به تقویت یا تضعیف موج‌های قیمتی در بازار خودرو دامن بزنند.